Een passie voor film

Video digitalisering

Oude banden lezen bij Beeld en Geluid in Hilversum

by-sa

Sinds 1 januari 2010 is Tom De Smet manager van de Filmafdeling bij het Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid in Hilversum. Daarvoor was hij projectleider van de aanbestedingsprojecten voor de conservering van film in het kader van Beelden voor de Toekomst. Bij uitstek degene die alles kan vertellen over filmconservering en -digitalisering, en dat doet hij dan ook.

De collecties van Beeld en Geluid bestaan uit ruim 700.000 uur beeld en geluid. Hoeveel daarvan is film?
"De schattingen zijn gebaseerd op het aantal blikken film en lopen uiteen van 25.000 tot 35.000 uur filmmateriaal. De omroepcollectie alleen is al goed voor ruim 20.000 uur film. We weten het niet precies omdat van veel blikken niet bekend is hoeveel film of zelfs wat erin zit – dit te weten komen en registreren is dan meteen ook een van de doelstellingen van Beelden voor de Toekomst. Een flink aantal zal naar verwachting doublures bevatten of onbruikbare film. Vroeger werd niet zoals nu nauwkeurig bijgehouden wat er exact aan materiaal binnenkwam bij Beeld en Geluid. We zijn bezig de tientallen verschillende databases en registratiesystemen van de verschillende archieven te converteren naar één overzichtelijke database (iMMix). Zolang die opschoonacties niet afgerond zijn, blijft het gissen naar het exacte aantal uren film."

Waar liggen de films opgeslagen?
"Er zijn drie locaties. In de bunker in Scheveningen liggen alle nitraatfilms, omdat deze uiterst brandbaar zijn. Dit is een Tweede Wereldoorlog-bunker die diende ter vermaak van Duitse soldaten, maar nu dus wordt gebruik voor opslag van ons erfgoed. Al het zwart-wit filmmateriaal op acetaat en alle perfo-acetaat geluidsfilm ligt hier in Hilversum. Al het kleurenmateriaal ligt in Rijswijk. Kleurenfilm kun je namelijk het beste bij lage temperaturen (-5 to 5 graden Celsius) bewaren, zwartwitfilm is iets stabieler. Beeld en Geluid slaat overigens ook filmmateriaal van andere instituten of archieven op in de nitraatbunker omdat het bijna onmogelijk is geworden om nog een vergunning te krijgen om nitraat op te slaan."

Zowel EYE als Beeld en Geluid conserveren en digitaliseren film. Wat is het belangrijkste verschil?
"Historisch gezien werkt EYE voornamelijk met film als kunst, terwijl Beeld en Geluid film als informatie beheert. Het meeste materiaal dat hier ligt bestaat uit TV-materiaal, TV-documentaires, nieuwsreels en ander collecties van informatieve en educatieve aard. EYE beheert, conserveert en digitaliseert vooral Nederlandse en buitenlandse films (feature, arthouse en experimenteel) vanaf het prille begin van de filmgeschiedenis tot nu."   

Is er een constante aanvoer van ‘nieuw’ filmmateriaal?
"Film is een drager die wat de omroepcollectie betreft in 1989 is opgedroogd, enkele gevallen daargelaten. Het kan namelijk zijn dat er bijvoorbeeld een filmmaker die bij de omroepen heeft gewerkt overlijdt die nog een eigen omroeparchief op zolder blijkt te hebben. Als het interessant is en nog ontbreekt in de eigen collectie, nemen we het op in de collectie. Hetzelfde geldt voor amateurcollecties en bedrijfsfilms. Meestal gaat het dus niet om losse films, maar om hele collecties. We nemen uiteraard niet alles aan, maar elke film die hier wordt aangeboden, bekijken we. Het acquisitieproces wordt trouwens opgepakt door een andere afdeling die zich niet alleen met filmmateriaal, maar ook met andere av-dragers bezighoudt. Vanaf 1989/1990 namen de omroepen hun programma’s niet langer op film op, maar op video. Al het videomateriaal behoort ook tot de collectie van Beeld en Geluid."

“Als archief is het je plicht om geen materiaal verloren te laten gaan.”

Hoeveel film wordt er gedigitaliseerd?
"Beeld en Geluid zou binnen Beelden voor de Toekomst 17.510 uur film moeten digitaliseren. We weten dat we meer filmmateriaal hebben en streven ernaar om, als het even kan, de hele filmcollectie te digitaliseren. Het is namelijk tijdrovender en duurder om alle films te bekijken en te selecteren, dan om alles te digitaliseren. Als archief is het je plicht om geen materiaal verloren te laten gaan en niets is beter dan het digitaal te ontsluiten. Ongeveer 4.500 uur film is al gedigitaliseerd en we hebben nog 4,5 jaar de tijd voor de rest. Op dit moment loopt er een aanbesteding voor de digitalisering van een selectie van journaals sinds 1952, die op 16mm zijn opgenomen. Het gaat om 1.750 uur film die via telecines in SD-kwaliteit (Standard Definition) naar digibeta’s wordt gescand. Deze digibeta’s fungeren als digitale masters die we encoderen naar MXF D10 50 (de uitzendnorm voor omroepen), dat dan digitaal – zonder fysieke drager - kan worden opgevraagd door omroepen en andere klanten. Ascent Media in Engeland neemt deze klus op zich. Geen sinecure, want journaals bestaan uit korte items die individueel gespot (vaststellen van het begin en einde) en kleurgecorrigeerd moeten worden."

“Ik kijk vaak in iMMix om te zien wat er inmiddels is toegevoegd aan de database.”

"Door de zorgvuldigheid en complexiteit van het werkproces, duurt het drie tot maximaal 6 maanden nadat wij een film naar Engeland hebben gestuurd voordat die geëncodeerd, gecontroleerd en opvraagbaar is via iMMix. Dan pas is hij dus volledig digitaal beschikbaar, voor klanten, maar ook bijvoorbeeld voor diensten als ED*IT."

Op deze montagetafels worden beeldfilm en geluidsfilm gelijk gelegd.

Hoe bepaal je in welke kwaliteit materiaal wordt geconserveerd?
"We kiezen bij de journaals voor SD-kwaliteit en niet voor HD omdat de uitgangskwaliteit van de journaals niet al te hoog was en in vluchtige omstandigheden geschoten is. Het betreft bovendien vooral zogenoemd omkeer-materiaal (reversal), dat eigenlijk een direct positive is. Bij die techniek neem je als het ware op alsof er negatieffilm in de camera zit, maar door een speciaal ontwikkelproces maak je er direct een positief van dat onmiddellijk vertoonbaar is. Handig en goedkoop voor journaals en ander TV-materiaal, minder goed voor de kwaliteit. Net als bij telerecording-films en amateurfilms (vooral op 8mm) geldt dat de oorspronkelijke kwaliteit vaak geen scan in HD-kwaliteit rechtvaardigt. Je gaat dan als het ware ‘tussen de pixels in scannen’ en dat is zonde."

“Tussen de pixels in scannen is zonde”

Lopen er nog meer aanbestedingen?
"Naast de journaal SD-aanbesteding lopen nog twee conserveringsaanbestedingen. Een voor 16mm zwartwit acetaatfilm dat geconserveerd wordt van een zwart-wit omkeer-positief naar een duplicaat negatief op polyesterfilm. Dat doen we met materiaal dat een A-waarde heeft gekregen, en dus belangrijk is bevonden voor de Nederlandse historie. Dan is er ook de conservering van perfo-acetaat geluidsfilm, waarbij het streven is om alle geluidsfilm te conserveren naar perfo-polyester. Dit jaar wordt er bovendien een nitraat-aanbesteding gepubliceerd voor alle nitraatfilm uit de bunker die nog niet geconserveerd is. Verder zal vanaf de zomer van 2010  8.000 uur film in HD-kwaliteit worden gedigitaliseerd. Dit gaat dus om 3,5 Petabyte (=3500 terabyte) die in eerste instantie wordt opgeslagen op LTO’s (Linear Tapes - Open) en daarna in een tape-robot. Deze originele data wordt vervolgens geëncodeerd zodat ze digitaal opvraagbaar zijn."

Hoe duurzaam zijn deze gedigitaliseerde films?
"Het debat over de duurzaamheid van digitale dragers is een “hot topic”. Een ding staat vast: investering in storage en migratie van de digitale files zal ook na Beelden voor de Toekomst noodzakelijk blijven. Van vrij veel originelen wordt naast de originele film en een digitale versie, ook een fysieke, analoge conservering bewaard. Ik stel geen vragen bij de duurzaamheid van het materiaal waarop we analoog conserveren (op Polyesterfilm), maar wel bij de duurzaamheid van de apparaten waarmee we het materiaal kunnen afspelen, inscannen en/of bewerken. Als Fuji en/of Kodak binnenkort besluiten om geen negatief filmmateriaal meer te produceren, dan gaat de hele filmindustrie zeker over op digitale film. En dan heeft straks geen enkel facilitair filmbedrijf nog een werkende filmscanner en zullen archieven aangewezen zijn op de kennis van niche-bedrijven of – beter -  de kennis die ze zelf in de loop der jaren hebben vergaard."
 
Stel ik wil een bepaald filmfragment, hoe kom ik daar aan?
"Met iMMix-Extern kun je als geregistreerde en professionele klant in ons archief zoeken en aanklikken welk fragment je zou willen en in welke vorm, bijvoorbeeld als MXF D10 50. Zolang Beelden voor de Toekomst niet afgerond is, kunnen klanten nog de analoge film opvragen en laten scannen. We hopen echter dat we binnenkort enkel de digitale dragers zullen aanbieden, vooral om de film te sparen. De belangrijkste klanten zijn uiteraard de omroepen, maar ook bibliotheken en universiteiten kunnen hiervoor in aanmerking komen. Particulieren kunnen op afspraak aan de balie aanvragen doen."

Hoe ziet een gemiddelde werkweek er voor jou uit?
"Ik was projectleider Beelden voor de Toekomst film om de workflow op te zetten van de verschillende aanbestedingstrajecten. Nu ben ik manager van de filmafdeling van Beeld en Geluid. Mijn werk bestaat voor een groot deel uit het afstemmen van workflows binnen de afdeling, met andere afdelingen en natuurlijk ook met de externe leveranciers. Zo bepalen we bijvoorbeeld aan welke criteria materiaal moet voldoen. Wat keuren we af? Hoe objectiveer je en kwantificeer je deze keuzes? Hoe bewaak je de kwaliteit van de conserveringen? De filmafdeling is binnen de sector Collecties van Beeld en Geluid eigenlijk een vreemde eend in de bijt. Alle andere afdelingen zijn vooral gericht op productieprocessen (depot, acquisitie, registratie, inventarisatie) terwijl film de enige dragergerelateerde afdeling is. De complexiteit en drager-specifieke kennis die filmdigitalisering en –conservering vereisen binnen Beelden voor de Toekomst rechtvaardigen echter de aparte status van de afdeling."

“De filmafdeling is binnen de sector Collecties van Beeld en Geluid een vreemde eend in de bijt.”

"In totaal werken er ongeveer 50 mensen op de filmafdeling. Een deel daarvan zijn zzp-ers – vooral oud NOS-editors – die ervoor zorgen dat films door de scanner kunnen gaan. Zij leggen het beeld en het geluid gelijk en repareren slechte lassen. De filmafdeling bestaat uit vier groepen: Planning en besturing, Scanvoorbereiding, Kwaliteitscontrole/Filmscanning en Post-productie. Alleen de laatstgenoemde afdeling is niet full-time bij Beelden voor de Toekomst betrokken."

"Een derde van de films willen we overigens zelf gaan digitaliseren in het kader van BvdT. Daarvoor schaffen we in het voorjaar een filmscanner, NLE-systemen (ook voor kwaliteitscontrole) en een encodeerfarm aan. De bedoeling is dat ook al het materiaal dat extern is gedigitaliseerd door onszelf geëncodeerd zal worden. Kwaliteitscontrole is namelijk een van de meest cruciale aspecten van het hele proces. Hoe meer je dat naar je toetrekt – door bijvoorbeeld de scanning van het topmateriaal uit de collectie zelf te doen -, hoe meer controle en kwaliteitsgarantie je uiteindelijk hebt. De insteek van deze aankoop is bovendien dat we na 2014 - als Beelden voor de Toekomst is afgelopen – de rest van het materiaal en nieuwe items zelf kunnen digitaliseren met de kennis die we tijdens het project hebben opgedaan."
 
Hoe word je manager van de filmafdeling?
"
Ik ben van origine bedrijfspsycholoog. Tussen mijn bachelor en mijn master ben ik naar Venetië gegaan, waar ik allerlei klusjes bij het Filmfestival heb gedaan en zo werd ik gegrepen door de filmwereld. Na mijn master in Londen, ben ik dan ook onmiddellijk teruggegaan naar Italië. Via mijn netwerk werd ik vervolgens gevraagd om een groot festival te helpen produceren dat zich richt op de archiefwereld (Le Giornate del Cinema Muto). Er worden op dit festival alleen stomme films vertoond met live orkest- en pianomuziek. Daarna werd ik door Haghefilm gevraagd om grote digitaliserings- en restauratieprojecten op te pakken. En met die ervaring kwam ik uiteindelijk bij Beeld en Geluid."
 
Moet je filmliefhebber zijn voor deze functie?
"Het helpt zeker. Vooral in de jaren bij het archieffilmfestival heb ik veel voeling gekregen met het medium film en dan dus vooral met film als materiaal. Dat is echt mijn passie, de korrel, de nostalgie... Dat de meeste films bij Beeld en Geluid inhoudelijk niet direct mijn interesse hebben (als Belg zeggen bepaalde Tv-programma’s niet zoveel), schept juist de goede voorwaarden om vooral naar de objectieve kwaliteit van het materiaal zelf te kijken. Paulus de boskabouter, het zal wel. Wat mij bezighoudt zijn de keuzes die we moeten maken voor de conservering, maar vooral voor de digitalisering van dit materiaal. Wordt het SD, HD of 2K? Inhoudelijke overwegingen zijn natuurlijk ook belangrijk en spelen mee voor bepaalde keuzes, maar kunnen helaas niet de hoofdrol spelen in een project met een omvang als dat van Beelden voor de Toekomst."

“Paulus de Boskabouter...Wordt het SD, HD of 2K?”

Delen jullie de kennis die je opdoet met andere archieven?
"Op FIAT-congressen en andere bijeenkomsten wordt veel informatie uitgewisseld tussen experts op het gebied van digitalisering. Dat zijn eigenlijk de ijkmomenten waarop je kijkt of niet iedereen opnieuw het wiel aan het uitvinden is. Veel archieven kijken op dit moment naar Beelden voor de Toekomst om te leren van onze bevindingen, maar vooral de keuzes die we maken over resoluties, formaten, compressies en storage solutions. We delen onze kennis via symposia en congressen en verwerken de uitkomsten van succesvolle en minder succesvolle pilots in white papers, zodat andere archieven er ook wat aan hebben."

Welke rol speelt het project Beelden voor de Toekomst voor jou?
"95 procent van de mensen op deze afdeling werkt direct voor Beelden voor de Toekomst. We hebben het dus ook de hele dag op de een of andere manier over Beelden voor de Toekomst. Het project raakt het instituut in al zijn lagen. Het kan bijna niet anders om je heel erg verbonden te voelen met het project. Ik vind het zo’n waanzinnig project, uniek in de wereld. In mijn thuisland België lopen ze lichtjaren achter op ons. Mede dankzij Beelden voor de Toekomst lopen we als televisiearchief, zeker als je kijkt naar digitalisering, ver voorop."

Marcel Oosterwijk

Kijk voor meer informatie over filmconservering, dragers, materiaalsoorten en formaten ook op de Beeld en Geluid portal